Ketelhuis Docupedia
DocupediA.nl – Zekere tendensen in de Nederlandse documentaire
DocupediA.nl (2011) is een compact en prikkelend boekje over de Nederlandse documentaire. Met een knipoog naar Wikipedia brengt voormalig film- en televisiecriticus Hans Beerekamp de geschiedenis en de belangrijkste genres van de Nederlandse non-fictiefilm overzichtelijk bijeen.
Op basis van zijn uitgebreide kennis van het documentaireveld onderscheidt Beerekamp tien documentaire-grondvormen. Zijn conclusie: Nederland kent een uitzonderlijk rijk en veelzijdig documentaireklimaat. Tegelijkertijd plaatst hij een kritische kanttekening bij het gemak waarmee de term ‘documentaire’ wordt gebruikt: ‘Creatieve documentaire is een pleonasme.’
DocupediA.nl verscheen als eerste deel in de reeks Ketelhuiscahiers en is nog steeds verkrijgbaar. Bestellen kan door € 7,50 over te maken naar
NL87 INGB 0009 5122 14 t.n.v. Stichting Tijdelijk Fonds Filmcultuur (vergeet niet daarbij je adresgegevens te vermelden).
Bij het verschijnen van het boek organiseerde Het Ketelhuis in het najaar van 2011 een speciaal programma met 27 Nederlandse documentaires die exemplarisch zijn voor Beerekamps indeling. Na elke vertoning ging hij in gesprek met de makers. Die gesprekken, geregistreerd door Maria Kolossa, zijn hieronder terug te kijken. (In de kantlijn staan wat trefwoorden).
1. Kees Hin & Bert Hogenkamp over Bert Haanstra
Haanstra’s Alleman; ‘’Haanstra is een filosoof’’; meester van de montage; universeel herkenbare ritmiek; een wij-filmer; Hollandse Documentaire School; Pim & Wim jatten de bloemen van mevrouw Haanstra; film als sociale kunst; Carmiggelt; rol van de commentaarstem; Menschen am Sonntag; Wat heeft Kees Hin geleerd van Haanstra?; Ga op zoek naar sublieme momenten; Herman van der Horst; Hitler.
2. Eugenie Jansen & Albert Elings
Voorland; Tussenland en Calimucho; poëzie versus proza; abstracte cinema; het betrappen van de tijd; ‘’Het oog van God’’; ‘’elke film vraagt z’n eigen vorm’’; rol van het geluid; ‘’het stilste geluid laten horen’’; waken voor het geven van opdrachten aan je personages; twee van de drie personages uit het ingeleverde scenario zijn gesneuveld; ondersteboven.
3. Heddy Honigmann
Het ondergronds orkest; de geënsceneerde documentaire; ‘’je verleidt de werkelijkheid’’; Metaal & Melancholie; Heddy is soms zichtbaar aanwezig in haar films; harpiste die haar zondagse jurk had aangetrokken voor de opnames; Waar zet je je camera?; scène met vader en zoon in Het ondergronds orkest; geen vragen weten; nieuwsgierigheid; Liefde gaat door de maag; via een omweg een onderwerp behandelen: Het ondergronds orkest gaat over ballingschap; Tot ziens; kadrering; Retel-Helmrich; camerabewegingen; O amor natural; wij-filmer.
4. Frank Scheffer
De componist in diens werk vinden; de ziel van de componist; ‘’Ik wil richting fictie’’; beeldesthetiek; documentaires die ingrijpen in de werkelijkheid; de helikopters van Stockhausen; taoïstisch filmen; montage is iets anders; eerst de tv-versie monteren, daarna pas ‘’de film’’; het oude vakmanschap verdwijnt; wereldwijd publiek; China; de ratten van Kieslowski; de generatie die teleurgesteld is in het politieke systeem; Welke omroepen willen hem nog?; wij hebben de taak verleden en heden te verbinden; de betekenis van kunst; vierde generatie documentairemakers; de documentaire is een kunstvorm; speelfilms, dat wordt nooit wat in Nederland.
5. Niek Koppen
De keuken van Kok; War Room van Pennebaker; ‘’Het gaat niet om wat mensen zeggen, maar om wat ze doen’’; The Hunt; observerende documentaires; ging op m’n hurken zitten om me zo klein mogelijk te maken; vind nu De keuken van Kok wel lang; Goud; Kok versus het jonge campagneteam; Kok: ‘’Ik zou het nu niet meer doen, want het is een te groot politiek risico’’; dit soort documentaires is niet meer te maken.
6. Pieter Verhoeff
Rudi Schokker huilt niet meer; perceptie fake-documentaire; VPRO; aanvraag voor Mediafonds versus A-viertje voor de VPRO; eerste fake-documentaire van Nederland; ‘’docudrama’’ is een vreselijke term; bedoeld voor onderwerpen waar je niet bij kunt komen; filmportretten van kunstenaars; documentaire over Jezuïet die voor nep werd aangezien; reality-tv avant la lettre; nagespeelde scènes; ‘’elke documentaire is fictie’’; de VPRO was uit op ironie.
7. Louis van Gasteren
Hans, het leven voor de dood; 3 jaar monteren; 145 uur film; Allemaal rebellen; Haanstra en Van der Horst; de rol van de filmcriticus; vader en moeder; 16mm; Fellini; Hollywood; Jan de Bont; Henry Koster; ’’opdrachtfilms’’; Emmeloord; Omdat mijn fiets daar stond; Hella Haasse in de Filmkeuring; student van St. Joost; komst van de televisie: het eind van een era; filmarchief; interviewen; Mansholt; De prijs van overleven; talking heads; ‘’In een montagekamer moet je kunnen neuken’’; ‘’vreselijk wat de tv heeft aangericht’’; het belang van geluid; Omdat mijn fiets daar stond; politiegeweld; De prijs van overleven; ‘’Mijn bijdrage aan de samenleving is gering’’.
8. Floris-Jan van Luyn
De regenmakers; geschreven journalistiek versus documentaires; De regenmakers; haat-liefde-verhouding met het gesproken woord; vorm = inhoud; de invloed van televisie; format-denken; vaste samenwerking met Stef Tijdink; Michael Winterbottom; denken vanuit de vorm; editors; Gys Zevenbergen; films minder geschikt voor tv; de ideale filmlengte; imago van China; ‘’Filmfonds vindt mijn films te journalistiek’’; Gaat de film nu wel of niet over milieuproblematiek?; IDFA.
9. Renzo Martens
Enjoy Poverty; ‘’ik ben kunstenaar’’; performance; de buitenwereld als inzet/bevrediging voor/van persoonlijke behoeftes; regisseur-acteur; ingrijpen in de werkelijkheid; Godard; problematiseren van de rol van de filmmaker; objectief portret van machtsverhoudingen; ijdelheid; Hegel; de krant als spiegel van jezelf; retorische documentaires; de machtsverhouding tussen kijker en bekekene; Borinage; de structurele strijkstok; deus ex machina; het problematiseren van de aanwezigheid van het kunstwerk.
10. Paul Cohen
Part Time God; toeval en vrije wil; werktitel: ‘’Alles’’; twee keer afgewezen door Filmfonds; Janine; handlezer kan er uit; documentaires is ambacht én kunst; de stem van de maker is essentieel; reportages; associatief filmen; visueel essay.
11. Gert de Graaff
De zee die denkt; montagedocent; beeldtaal is dezelfde gebleven; geen spelfouten maken; Wat is een documentaire?; de hand van de maker; feiten zijn niet eenduidig; de lens heet ten onrechte een objectief; plakshot versus springers; de ‘’luisterende asbak’’; iedereen kan tegenwoordig films maken; Tarkovski; De spiegel: reden om naar de filmacademie te gaan; films moeten het hart in, niet het hoofd; hoop dat de wildgroei stopt; popconcerten vol mobieltjes.
